Δράση Ενεργού Πολίτη: «Χαρτογράφηση Ανακύκλωσης στην Θήβα»
Η παρούσα δράση ενεργού πολίτη σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε στο μάθημα Γεωλογία - Γεωγραφία της Β' Γυμνασίου με υπεύθυνη την εκπαιδευτικό Παπαπέτρου Μελπομένη (ΠΕ04.05).
Σε μια εποχή κλιματικής κρίσης, η ορθολογική διαχείριση των πόρων και η αστική ανακύκλωση είναι επιτακτικές. Η δράση συνδέεται άμεσα με τους Παγκόσμιους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών: SDG 11 (Βιώσιμες Πόλεις), SDG 12 (Υπεύθυνη Κατανάλωση) και SDG 13 (Δράση για το Κλίμα).
Οι μαθητές, ως ερευνητές, βγήκαν σε ομάδες στη Θήβα και με τα κινητά τους χαρτογράφησαν τους κάδους ανακύκλωσης. Στόχος ήταν να απαντηθεί το ερώτημα: Πόσο εύκολο είναι για έναν πολίτη ή μαθητή στη Θήβα να ανακυκλώσει περπατώντας;
Από την άλλη πλευρά, η δράση συνδυάστηκε με τα παρακάτω:
- Εγκατάσταση κάδου «ΑΦΗΣ» εντός του σχολείου για ανακύκλωση μπαταριών.
- Κατασκευή κάδου διαλογής (χαρτί, πλαστικό) στο σχολείο.
- Εθελοντικός καθαρισμός σε τμήμα του δάσους στο Μοσχοπόδι, αναδεικνύοντας τη σημασία προστασίας του περιαστικού πράσινου της Θήβας.
Επιστημονικό Υπόβαθρο & Μεθοδολογία
Η βιβλιογραφία ορίζει τα 100 μέτρα ως το «ψυχολογικό όριο» για τον μέσο πολίτη (πέρα από αυτό η συμμετοχή μειώνεται κατακόρυφα) και τα 150 μέτρα ως το μέγιστο ανεκτό όριο για έναν συνειδητοποιημένο πολίτη (González-Torre & Adenso-Díaz, 2005; Li et al., 2020). Μετά την έρευνα πεδίου, οι μαθητές, υπό την καθοδήγηση της εκπαιδευτικού, επεξεργάστηκαν τα δεδομένα στην τάξη με το λογισμικό QGIS. Δημιουργήθηκαν ζώνες επιρροής 100μ. και 150μ. γύρω από τους μπλε κάδους, οι οποίοι αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία στην πόλη. Έτσι, αποτυπώθηκαν κατά προσέγγιση τα κενά κάλυψης (νεκρές ζώνες) για κατοίκους και σχολεία, αναγνωρίζοντας ένα αποδεκτό ποσοστό σφάλματος (ανθρώπινο λάθος ή μη καταγεγραμμένοι κάδοι).
Η δράση εξελίχθηκε σε τρία διακριτά και συμπληρωματικά στάδια:
Στάδιο 1ο: Έρευνα Πεδίου και Συλλογή Δεδομένων
1. Οργάνωση Ομάδων: Οι μαθητές και οι μαθήτριες χωρίστηκαν σε ομάδες, αναλαμβάνοντας να καλύψουν διαφορετικές γειτονιές της πόλης της Θήβας.
2. Καταγραφή με τα Κινητά: Περπατώντας στην πόλη, εντόπιζαν τους κάδους μέσω Google Maps και καταχωρούσαν τα στοιχεία σε μια ψηφιακή φόρμα (https://tally.so/r/gD4xNN) που περιλάμβανε την ακριβή τοποθεσία του κάδου, το είδος του κάδου (π.χ. μπλε ανακύκλωσης), την κατάσταση στην οποία βρισκόταν (αν ήταν σπασμένος, γεμάτος κτλ) και μια φωτογραφία για επιβεβαίωση.
3. Συνολικά Ευρήματα: Συγκεντρώθηκαν 156 καταγραφές σημείων, από τις οποίες προέκυψαν συνοπτικά τα εξής:
- Οι μπλε κάδοι αποτελούν το 72% του συνόλου (113 καταγραφές), επιβεβαιώνοντας ότι είναι η βασική υποδομή της πόλης. Ακολουθούν 18 μωβ κάδοι, 11 κώδωνες γυαλιού, 10 καφέ και μόλις 4 κίτρινοι για χαρτί.
- Κατανομή: Οι περισσότεροι κάδοι (87) βρίσκονται σε οικιστικές περιοχές/γειτονιές και 22 εντοπίστηκαν κοντά σε σχολεία.
- Κατάσταση: Αν και η πλειοψηφία (124) είναι καθαροί και προσβάσιμοι, εντοπίστηκαν 32 προβληματικοί κάδοι (15 χαλασμένοι/σπασμένοι, 11 υπερχειλισμένοι και 6 με αποθαρρυντική εικόνα λόγω ακαθαρσιών).
- Παραδοχή Σφάλματος: Αναγνωρίζεται ότι η καταγραφή αποτυπώνει την πραγματικότητα κατά προσέγγιση, καθώς λόγω ανθρώπινου λάθους ή παράβλεψης ενδέχεται κάποιοι κάδοι να μην συμπεριλήφθηκαν.
Στάδιο 2ο: Ψηφιοποίηση και Χωρική Ανάλυση
Μετά τη συλλογή των δεδομένων, οι ομάδες επέστρεψαν στην τάξη και, υπό την καθοδήγηση της υπεύθυνης εκπαιδευτικού, εργάστηκαν στο λογισμικό ανοιχτού κώδικα QGIS:
1. Οριοθέτηση: Σχεδιάστηκε ένα όριο μελέτης που πλησίασε το πραγματικό οικιστικό όριο της πόλης. Από αυτό εξαιρέθηκαν μόνο πολύ απομακρυσμένες ή μη προσβάσιμες περιοχές για λόγους ασφάλειας των μαθητών κατά την έρευνα. Έτσι, εξασφαλίστηκε μια ολοκληρωμένη αλλά ταυτόχρονα ασφαλής αποτύπωση της Θήβας.
2. Δημιουργία Ζωνών Επιρροής: Εξετάστηκαν δύο σενάρια απόστασης γύρω από τους μπλε κάδους: μία ζώνη 100 μέτρων (για τον μέσο πολίτη) και μία ζώνη 150 μέτρων (για τον πιο συνειδητοποιημένο πολίτη). Η ανάλυση εστιάστηκε στους μπλε κάδους, καθώς αποτελούν το 72% του συνόλου των καταγραφών. Ενώ γύρω από τις σχολικές μονάδες ορίστηκε μόνο η ζώνη των 100μ.
3. Εντοπισμός Κενών Κάλυψης: Αφαιρώντας τις καλυμμένες ζώνες από το σχεδιασμένο όριο, απομονώθηκαν και αναδείχθηκαν προσεγγιστικά οι ακάλυπτες περιοχές της πόλης, καθώς και τα σχολεία που μένουν εκτός δικτύου.
Στάδιο 3ο: Συμπεράσματα και Προτάσεις
Η εργασία μας είχε διπλό στόχο:
1. Ζώνες επιρροής κάδων: Να αξιολογηθεί η γενική προσβασιμότητα των πολιτών (απόσταση περπατήματος) για καθημερινή ανακύκλωση στη γειτονιά τους.
2. Κάλυψη σχολείων: Να ελεγχθεί η διαθεσιμότητα κάδων σε μια ζώνη ασφαλούς πρόσβασης 100 μέτρων γύρω από κάθε σχολική μονάδα της Θήβας.
Μετά την επεξεργασία των δεδομένων, προέκυψαν τα εξής συμπεράσματα:
1. Προσβασιμότητα στις Γειτονιές: Ο οικιστικός ιστός καλύπτεται σε μεγάλο βαθμό ικανοποιητικά, πιο συγκεκριμένα:
i. Στο σενάριο των 100 μέτρων (ψυχολογικό όριο μέσου πολίτη), εντοπίστηκαν μεμονωμένα οικιστικά «κενά» στο δίκτυο, όπου η απόσταση για την προσέγγιση κάδου κρίνεται αποτρεπτική.
ii. Στο σενάριο των 150 μέτρων (μέγιστο ανεκτό όριο για έναν συνειδητοποιημένο πολίτη), τα οικιστικά κενά μειώνονται κατακόρυφα. Η κάλυψη της πόλης γίνεται σχεδόν καθολική, γεγονός που αποδεικνύει ότι με στοχευμένες, μικρές ενισχύσεις στα εναπομείναντα τυφλά σημεία, είναι απόλυτα εφικτό να απογειωθεί η ανακύκλωση στη Θήβα.
2. Κάλυψη Σχολικών Μονάδων (Συνολικά 30 σχολεία):
i. Καλυμμένα Σχολεία σε Μπλε Κάδο (80%): 24 σχολεία διαθέτουν τουλάχιστον έναν μπλε κάδο στα 100μ. Μάλιστα, ορισμένα (όπως το 2ο Δημοτικό) έχουν εξαιρετική κάλυψη με 4 έως 6 κάδους γύρω τους.
ii. Ακάλυπτα Σχολεία σε Μπλε Κάδο (20%): 6 σχολεία βρίσκονται σε «τυφλά σημεία», χωρίς κανέναν μπλε κάδο κοντά τους.
iii. Η εξαίρεση των Κίτρινων Κάδων (Χαρτιού): 3 σχολεία έχουν κίτρινο κάδο πλησίον τους. Το σημαντικότερο είναι ότι τα 2 από αυτά ανήκουν στα 6 «ακάλυπτα». Έτσι, παρόλο που στερούνται μπλε κάδου, έχουν άμεση διέξοδο για ανακύκλωση χαρτιού, που αποτελεί και τον κύριο όγκο των σχολικών απορριμμάτων.
Μπορείτε να περιηγηθείτε στον διαδραστικό χάρτη που δημιουργήσαμε και να δείτε αναλυτικά όλα τα σημεία καταγραφής, τις φωτογραφίες και την κατάσταση των κάδων της πόλης μας, ακολουθώντας τον σύνδεσμο: Ψηφιακός Χάρτης Ανακύκλωσης Θήβας
Επεξεργασία ερωτηματολογίου
Στο πλαίσιο της έρευνάς μας, στάλθηκε δομημένο ερωτηματολόγιο προς τους γονείς των μαθητών και των μαθητριών της περιοχής, από τους οποίους συγκεντρώθηκαν συνολικά 34 έγκυρες απαντήσεις. Τα δεδομένα που προέκυψαν αναλύονται λεπτομερώς στη συνέχεια:
1. Περιοχή Κατοικίας: Η πλειοψηφία των συμμετεχόντων κατοικεί στο Πυρί, όπου καταγράφηκαν 21 άτομα, ποσοστό που αγγίζει το 61,8%. Ακολουθούν το Κέντρο και ο Συνοικισμός με 3 άτομα (8,8%) στην κάθε περιοχή, ενώ οι υπόλοιποι 7 γονείς (20,6%) μοιράζονται σε άλλες, διάφορες περιοχές της πόλης.
2. Γνώση και Χρήση Κάδων: Αναφορικά με τη γνώση και τη χρήση των διαφορετικών χρωμάτων στους κάδους ανακύκλωσης, το σύνολο των 34 συμμετεχόντων (100%) δήλωσε ότι γνωρίζει/χρησιμοποιεί τον κλασικό Μπλε Κάδο ανακύκλωσης. Πολύ υψηλό ποσοστό συγκεντρώνει επίσης ο Μωβ Κάδος για ρούχα και υποδήματα με 28 απαντήσεις (82,4%). Ακολουθούν ο Μπλε Κάδος για τις γυάλινες συσκευασίες με 21 άτομα (61,8%) και ο Καφέ Κάδος για τα οργανικά απόβλητα με 19 θετικές απαντήσεις (55,9%). Τέλος, ο Κίτρινος Κάδος που προορίζεται αποκλειστικά για χαρτί και χαρτόνι σημειώνει το μικρότερο ποσοστό αναγνωρισιμότητας, καθώς επιλέχθηκε από 16 γονείς (47,1%).
3. Ευκολία Πρόσβασης: Σχετικά με την ευκολία εύρεσης μπλε κάδου ανακύκλωσης, η μεγάλη πλειοψηφία των γονέων, σε ποσοστό 79,4% (27 άτομα), απάντησε ότι βρίσκει «Πολύ εύκολα» κάδο, καθώς υπάρχει σε πολύ κοντινή απόσταση από το σπίτι τους. Αντίθετα, το 14,7% των συμμετεχόντων (5 άτομα) δήλωσε ότι εντοπίζει κάδο «Με δυσκολία», αναφέροντας ότι χρειάζεται να περπατήσει αρκετά ή να χρησιμοποιήσει αυτοκίνητο. Τέλος, ένα μικρό ποσοστό της τάξης του 5,9% (2 άτομα) απάντησε «Καθόλου εύκολα», σημειώνοντας ότι στη γειτονιά τους δεν υπάρχουν επαρκή σημεία ανακύκλωσης.
4. Συχνότητα Ανακύκλωσης: Όσον αφορά τη συχνότητα ανακύκλωσης υλικών συσκευασίας (όπως χαρτί, πλαστικό και αλουμίνιο), σχεδόν οι μισοί από τους συμμετέχοντες, σε ποσοστό 47,1% (16 άτομα), δήλωσαν ότι ανακυκλώνουν «1-2 φορές την εβδομάδα». Παράλληλα, το 29,4% των γονέων (10 άτομα) ακολουθεί μια πολύ ενεργή στάση, κάνοντας ανακύκλωση «Καθημερινά». Στον αντίποδα, ένα σημαντικό ποσοστό που αγγίζει το 23,5% (8 άτομα) απάντησε ότι ανακυκλώνει «Σπάνια έως καθόλου», αναδεικνύοντας ένα κομμάτι του πληθυσμού που χρειάζεται περαιτέρω ενημέρωση ή παρότρυνση.
5. Κυριότερα Προβλήματα: Αναφορικά με τα σημαντικότερα προβλήματα που εντοπίζουν οι γονείς στη διαδικασία της ανακύκλωσης, αναδεικνύεται η δυσπιστία των πολιτών, καθώς η πλειοψηφία σε ποσοστό 55,9% (19 απαντήσεις) πιστεύει ότι όλα τα ανακυκλώσιμα υλικά καταλήγουν τελικά στην χωματερή. Δεύτερο σε συχνότητα πρόβλημα αποτελεί η έλλειψη ενημέρωσης σχετικά με το ποια υλικά ανακυκλώνονται και ποια όχι, συγκεντρώνοντας ποσοστό 23,5% (8 απαντήσεις). Επιπλέον, το 20,6% (7 απαντήσεις) αναφέρει την παντελή έλλειψη κάδων κοντά στην κατοικία του, ενώ το 14,7% (5 απαντήσεις) εστιάζει στη μη τακτική αποκομιδή των κάδων από τις υπηρεσίες του Δήμου. Τέλος, χαμηλά στην καταγραφή με ποσοστό 2,9% (1 απάντηση για κάθε επιλογή) βρίσκονται η λανθασμένη χρήση των κάδων από άλλους συμπολίτες που μπερδεύουν τα υλικά, καθώς και μία ακόμα μεμονωμένη αναφορά.
6. Επάρκεια Υποδομών Δήμου: Όσον αφορά την επάρκεια των υποδομών ανακύκλωσης στη Θήβα για την πραγματική μείωση του όγκου των σκουπιδιών που καταλήγουν στον ΧΥΤΑ, οι γνώμες των γονέων εμφανίζονται μοιρασμένες, με σαφή τάση προς την ανάγκη βελτίωσης. Συγκεκριμένα, ακριβώς οι μισοί από τους συμμετέχοντες (50,0%, δηλαδή 17 άτομα) πιστεύουν ότι οι υπάρχουσες υποδομές δεν είναι αρκετές, απαντώντας αρνητικά και τονίζοντας ότι χρειάζονται πολύ περισσότεροι κάδοι και καλύτερη οργάνωση. Στον αντίποδα, το 32,4% (11 άτομα) διατηρεί μια πιο αισιόδοξη στάση, θεωρώντας ότι οι υποδομές είναι επαρκείς, αρκεί να συμμετέχουν όλοι ενεργά στη διαδικασία της ανακύκλωσης. Τέλος, ένα ποσοστό της τάξης του 17,6% (6 άτομα) δήλωσε άγνοια σχετικά με το πού καταλήγουν τελικά τα απορρίμματα της πόλης.
7. Αντίκτυπος Μαθητικής Δράσης: Τέλος, σχετικά με το αν η προσπάθεια των μαθητών για τη χαρτογράφηση της πόλης μπορεί να κινητοποιήσει τον Δήμο για μια πιο καθαρή και «πράσινη» Θήβα, οι γονείς εμφανίζονται εξαιρετικά υποστηρικτικοί, αναγνωρίζοντας τη δύναμη της σχολικής δράσης. Συγκεκριμένα, η πλειοψηφία σε ποσοστό 61,8% (21 άτομα) πιστεύει ότι αυτό θα συμβεί «Ίσως, αν η προσπάθεια αυτή υποστηριχθεί και από εμάς τους ενήλικες», ενώ ένα δυναμικό 29,4% (10 άτομα) απάντησε κατηγορηματικά «Ναι, η δράση των παιδιών είναι η καλύτερη πίεση για αλλαγή». Στον αντίποδα, ελάχιστοι συμμετέχοντες εξέφρασαν επιφυλάξεις, με το 2,9% (1 άτομο) να θεωρεί ότι η διαχείριση είναι καθαρά θέμα του Δήμου, ένα άλλο 2,9% (1 άτομο) να δηλώνει απαισιόδοξο λόγω των διαχρονικών προβλημάτων της πόλης, και ένα τελικό 2,9% (1 άτομο) να σημειώνει ότι τα παιδιά μπορούν απλά να δώσουν το καλό παράδειγμα.
Συμπεράσματα
1. Προσβασιμότητα Υποδομών και Αντιπροσωπευτικότητα Δείγματος
Στο ερωτηματολόγιο, η συντριπτική πλειοψηφία των γονέων σε ποσοστό 79,4% (27 άτομα) δηλώνει ότι βρίσκει «Πολύ εύκολα» κάδο ανακύκλωσης κοντά στην κατοικία του. Η χωρική ανάλυση στο QGIS έρχεται σε πρώτο επίπεδο να επιβεβαιώσει αυτή την αίσθηση, καθώς στο σενάριο της ζώνης των 150 μέτρων (μέγιστο ανεκτό όριο) τα οικιστικά κενά της πόλης μειώνονται δραματικά και η κάλυψη αγγίζει σχεδόν το 100%.
Ωστόσο, επιβάλλεται μια σημαντική μεθοδολογική παραδοχή: Οι 34 απαντήσεις αποτελούν ένα σχετικά μικρό δείγμα μελέτης, το οποίο εντοπίζεται κυρίως σε περιοχές διαμονής πλησίον των σχολικών μονάδων (όπως η περιοχή Πυρί που συγκεντρώνει το 61,8% των συμμετεχόντων). Καθώς η χωρική ανάλυση έδειξε ότι το 80% των σχολείων της πόλης έχει εξαιρετική κάλυψη με μπλε κάδους σε ακτίνα 100 μέτρων, είναι απόλυτα αναμενόμενο οι συγκεκριμένοι γονείς να αντιλαμβάνονται την πρόσβαση ως εύκολη. Το εύρημα αυτό, επομένως, αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα των συγκεκριμένων κεντρικών γειτονιών και όχι αναγκαστικά των απομακρυσμένων «νεκρών ζωνών» της Θήβας.
2. Η Σχολική Μετακίνηση ως Λύση στα Οικιστικά Κενά
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα της έρευνας είναι ότι οι μικρές οικιστικές εκτάσεις που εντοπίστηκαν ως «κενά κάλυψης» στο QGIS, στην πράξη εξισορροπούνται από την καθημερινή κινητικότητα (daily mobility) των πολιτών. Οι γονείς επισκέπτονται καθημερινά τις σχολικές μονάδες για τη μεταφορά των παιδιών τους.
Επειδή τα σχολεία αποτελούν ισχυρούς πόλους έλξης και διαθέτουν πυκνό δίκτυο υποδομών (ορισμένα, όπως το 2ο Δημοτικό, περιβάλλονται από 4 έως 6 κάδους), οι κάτοικοι εκμεταλλεύονται αυτή την καθημερινή διαδρομή: μεταφέρουν τα ανακυκλώσιμα υλικά από τις ενδεχομένως ακάλυπτες γειτονιές τους και τα αποθέτουν στους κάδους των σχολείων. Αυτό εξηγεί γιατί το ποσοστό ικανοποίησης είναι τόσο υψηλό (79,4%), παρά την ύπαρξη τυφλών σημείων στον χάρτη.
3. Το Παράδοξο της Συχνότητας: Υποδομές vs. Κατάσταση Κάδων
Παρά την εύκολη πρόσβαση που καταγράφεται, εμφανίζεται ένα σημαντικό παράδοξο: ένα ανησυχητικό 23,5% (8 άτομα) ανακυκλώνει «Σπάνια έως καθόλου». Η έρευνα πεδίου των μαθητών δίνει την απάντηση σε αυτό το παράδοξο, καθώς εντόπισε 32 προβληματικούς κάδους (15 σπασμένους, 11 υπερχειλισμένους και 6 εστιακά λερωμένους).
Γίνεται σαφές ότι η γεωγραφική εγγύτητα ενός κάδου δεν αρκεί· αν η οπτική και λειτουργική του κατάσταση είναι αποθαρρυντική, η συμμετοχή των πολιτών μειώνεται. Το στοιχείο αυτό συνδέεται άμεσα με το κυριότερο πρόβλημα που δήλωσαν οι γονείς: την έντονη δυσπιστία (55,9%) για το αν η ανακύκλωση γίνεται σωστά ή αν τα υλικά καταλήγουν στη χωματερή.
Μια ιδιαίτερα σημαντική ποιοτική παρατήρηση της έρευνάς μας είναι ότι οι μικρές οικιστικές εκτάσεις που εντοπίστηκαν ως "κενά κάλυψης" (νεκρές ζώνες) στο QGIS, στην πραγματικότητα εξισορροπούνται από την καθημερινή κινητικότητα των πολιτών.
Συγκεκριμένα, η συντριπτική πλειοψηφία των γονέων επισκέπτεται καθημερινά τις σχολικές μονάδες της Θήβας για τη μεταφορά των μαθητών. Δεδομένου ότι η χωρική μας ανάλυση έδειξε ότι το 80% των σχολείων διαθέτει επαρκείς υποδομές (τουλάχιστον έναν μπλε κάδο σε ακτίνα 100 μέτρων), οι γονείς αξιοποιούν αυτή την καθημερινή διαδρομή. Έτσι, μεταφέρουν τα ανακυκλώσιμα υλικά από τις "ακάλυπτες" γειτονιές τους και τα αποθέτουν στους κάδους γύρω από τα σχολεία.
Το εύρημα αυτό αναδεικνύει τα σχολεία της Θήβας όχι μόνο ως χώρους εκπαίδευσης, αλλά και ως κεντρικούς πόλους αστικής ανακύκλωσης για ολόκληρη την τοπική κοινωνία.
Βιβλιογραφία:
- González-Torre, P. L., & Adenso-Díaz, B. (2005). Influence of distance on the motivation and frequency of household recycling. Waste Management, 25(1), 15-23. https://doi.org/10.1016/j.wasman.2004.08.007
- Li, X., Oskamp, S., & Oliver, S. (2020). Distance is a barrier to recycling – or is it? Surprises from a clean test. Waste Management, 108, 183-188
- Ελληνική Εταιρεία Αξιοποίησης Ανακύκλωσης (ΕΕΑΑ). (χ.χ.). Οδηγός Μπλε Κάδου και Πρότυπα Χωροθέτησης. https://www.herrco.gr